Russische wortels, Europese vleugels: een chronologische biografie van Ivan Toergenjev
De Russische schrijver Ivan Toergenjev (1818–1883) geldt als een van de grote vernieuwers van de negentiende-eeuwse literatuur. Met zijn verfijnde stijl, psychologische diepgang en scherpe observaties van de samenleving wist hij een brug te slaan tussen Rusland en West-Europa. Zijn werk wordt gekenmerkt door een subtiele melancholie en een voortdurende reflectie op liefde, vrijheid en de menselijke ziel.
Omdat wij met Cosimo een nieuwe uitgave hebben gepubliceerd van zijn intrigerende novelle Faust, willen we ook stilstaan bij de man achter het werk. Toergenjevs leven is namelijk onlosmakelijk verbonden met zijn literatuur: een bestaan gevormd door aristocratische afkomst, intellectuele ontwikkeling en een leven lang balanceren tussen verschillende culturen en overtuigingen.
In deze chronologische biografie – voor je opgeschreven door Agata Hadula – volgen we Toergenjev vanaf zijn jeugd op het Russische platteland, via zijn studiejaren en literaire doorbraak, tot aan zijn jarenlange verblijf in Europa. Onderweg ontvouwt zich het portret van een schrijver die niet alleen zijn tijd scherp analyseerde, maar ook zijn eigen gevoelens en innerlijke conflicten wist te doorgronden en te verwoorden.
Door zijn leven stap voor stap te volgen, wordt duidelijk hoe nauw Toergenjevs werk verweven is met zijn persoonlijke ervaringen — en hoe een novelle als Faust niet alleen een literaire interpretatie is van een klassiek thema, maar ook een spiegel van zijn eigen zoektocht naar liefde, idealen en zingeving. Benieuwd geworden naar Faust? Vergeet dan natuurlijk niet je exemplaar te bestellen in onze webshop.
1818 – Op 9 november 1818 wordt Ivan Sergejevitsj Toergenjev geboren in Orjol, ten zuiden van Moskou, als tweede van drie zonen (Nikolaj en Sergej). Zijn vader, Sergej Nikolajevitsj Toergenjev, is cavalerieofficier en heeft gevochten in de Vaderlandse Oorlog van 1812 (de Veldtocht van Napoleon naar Rusland). Hij stamt uit een oud, inmiddels verarmd adellijk geslacht dat zijn oorsprong terugvoert op een Tataarse prins die zich in de vijftiende eeuw in Moskou vestigde. Zijn moeder, Varvara Petrovna Loetovinova, is erfgename van grote landgoederen in Orjol met honderden lijfeigenen en erft op haar zesentwintigste bovendien een enorm fortuin. Zij staat erom bekend zowel haar gezin als haar lijfeigenen geregeld aan lijfstraffen te onderwerpen. Het huwelijk tussen de kille, overspelige officier en de autoritaire, hardvochtige grootgrondbezitster wordt grotendeels om financiële redenen gesloten.
Ivan brengt zijn vroege kinderjaren door op het familielandgoed Spasskoje-Loetovinovo in Orjol en groeit op in een kosmopolitische, sterk verfranste omgeving met buitenlandse gouvernantes en privéleraren, waardoor hij al vroeg vloeiend Frans spreekt en later ook Duits en Engels leert. In het dagelijkse leven, zelfs tijdens het bidden, spreekt de familie bij voorkeur Frans, wat de afstand tot de Russische boeren en lijfeigenen op het landgoed vergroot – een spanningsveld dat later een belangrijke rol in zijn werk speelt.
1822 (3 à 4 jaar) – Op vierjarige leeftijd reist Ivan met zijn ouders en hun uitgebreide gevolg door Duitsland en Frankrijk.
1827 (8 à 9 jaar) – De familie Toergenjev verhuist naar Moskou, zodat de kinderen een betere opleiding kunnen krijgen dan op het platteland. Daar volgt Ivan de gebruikelijke opleiding voor een adellijke jongeman, met oog op een latere universitaire studie.
1834 - 1837 (16 - 19 jaar) – Ivan schrijft zich in aan de faculteit Letteren van de Universiteit van Moskou, waar hij een jaar studeert. Daarna verhuist het gezin Toergenjev naar Sint-Petersburg, waar hij zijn studie voortzet. Hij studeert tot 1837 aan de Universiteit van Sint-Petersburg, waar hij letteren, klassieke talen en filosofie volgt, naast colleges Russische literatuur en filologie. Aanvankelijk overweegt Ivan een carrière als hoogleraar filosofie, maar tijdens zijn studie waagt hij zich ook aan zijn eerste literaire pogingen en publiceert hij het toneelstuk Steno (Стено), in de stijl van Lord Byron.
In de zomervakanties keert hij terug naar het familielandgoed, waar de wrede behandeling van de lijfeigenen door zijn moeder hem zo diep schokt dat hij een onverzoenlijke tegenstander van het lijfeigenschap wordt.
In deze jaren verliest hij zowel zijn vader, die overlijdt aan niersteenlijden, als zijn jongere broer Sergej, die aan epilepsie bezwijkt.
1838 - 1841 (19 - 22 jaar) – Tussen 1838 en 1841 studeert Toergenjev filosofie, klassieke talen en geschiedenis aan de Universiteit van Berlijn, zonder het behalen van een diploma. Daar verdiept hij zich in de filosofie van Hegel en ontwikkelt hij een uitgesproken rationeel en westers wereldbeeld. Onder invloed van de Duitse Romantiek (Goethe, Schiller, ...) groeit bij hem de overtuiging dat Rusland zich in de geest van de Verlichting moet hervormen.
1842 - 1843 (23 - 24 jaar) – In 1842 behaalt Toergenjev zijn masterdiploma filosofie aan de Universiteit van Sint-Petersburg, maar hij beseft al snel dat een professoraat in het reactionaire klimaat onder tsaar Nicolaas I onhaalbaar is. In 1843 treedt hij daarom in dienst bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken, in de hoop vanuit de administratie bij te dragen aan agrarische hervormingen, al besteedt hij in deze jaren steeds meer tijd aan literair werk. Daarnaast verschijnt in 1843 zijn verhalende gedicht Parasha (Параша), het eerste werk waarmee hij in literaire kringen echt aandacht trekt. Het humoristische gedicht over de jonge vrouw Parasha, met lyrische beschrijvingen van het Russische platteland en het boerenleven – motieven die later ook zijn proza zullen bepalen – levert hem een enthousiaste recensie op van de invloedrijke criticus Vissarion Belinski. Deze maakt persoonlijk kennis met Toergenjev en zal vanaf dan een sterke invloed uitoefenen op zijn literaire en stilistische opvattingen en hem in de richting van het realisme sturen.
Ook maakt hij in Sint-Petersburg kennis met de beroemde Franse zangeres Pauline Viardot-Garcia, die er optreedt met een Italiaans operagezelschap. Zij wordt zijn levenslange, onbereikbare geliefde en vertrouwelinge, van wie de invloed, direct en indirect, terugkeert in vrijwel al zijn romans.
1845 - 1849 (26 - 30 jaar) – In 1845 neemt Toergenjev ontslag om zich volledig aan het schrijven te wijden. Zijn moeder keurt zowel deze keuze als zijn obsessieve verliefdheid op de inmiddels getrouwde Pauline Viardot af en draait zijn toelage dicht, maar toch volgt hij Pauline naar West-Europa, waar hij zomers op het landgoed van familie Viardot en winters in Parijs doorbrengt – een Franse periode die bijzonder vruchtbaar is voor zijn literaire ontwikkeling. Bovendien is hij, samen met zijn vriend en politieke balling Aleksandr Herzen, in 1848 in Parijs ooggetuige van revolutionaire gebeurtenissen.
1850 (31 jaar) – In 1850 keert Toergenjev terug naar Rusland vanwege de ernstige ziekte van zijn moeder. Na haar overlijden erft hij een aanzienlijk fortuin, alsook het landgoed Spasskoje, waardoor hij zich volledig op zijn literair werk kan richten en zijn aandacht definitief verschuift van poëzie naar proza. In datzelfde jaar verschijnt Dagboek van een overbodig man (Дневник лишнего человека/ Dnevník líshnego chelovéka), waarin hij het type van de besluiteloze, introspectieve intellectueel uitwerkt, de “overbodige” mens, een figuur die niet alleen zijn eigen latere hoofdpersonages, maar ook een hele reeks personages in de Russische literatuur typeert. Rond die tijd schrijft hij ook zijn bekendste toneelstuk Een maand op het land (Месяц в деревне/ Mesyats v derevne), waarin hij een ingewikkeld web van romantische rivaliteiten op het platteland schetst, en dat later toneelschrijvers als Anton Tjechov zal beïnvloeden.
Toen Toergenjev tussen 1841 en 1842 tijdelijk naar Rusland terugkeerde om zijn masteropleiding af te ronden, had hij op het familielandgoed Spasskoje een korte relatie met een van de naaisters van zijn moeder, de lijfeigene Avdotja. Het jaar daarop kreeg zij een dochter, Pelageja, maar Toergenjev, inmiddels weer in Sint-Petersburg, komt pas in 1850 te weten dat het kind bestaat. In dat jaar erkent hij haar als zijn dochter en stuurt haar naar Parijs, waar ze samen met de kinderen van Pauline Viardot wordt opgevoed en de meer Franse naam “Paulinette” krijgt. Hij zal zelf nooit trouwen en verder geen kinderen krijgen.
1852 (34 jaar) – Vanaf 1847 werkt Toergenjev aan een reeks korte verhalen over het boerenleven en de natuur rond het landgoed van zijn moeder in Orjol; deze schetsen verschijnen eerst in tijdschriften, te beginnen met Khor en Kalinitsj (Хорь и Калиныч/ Khor i Kalinych) in januari 1847 in het door Belinski geredigeerde tijdschrift Sovremennik. In de daaropvolgende jaren volgen in hetzelfde blad nog eenentwintig schetsen, in totaal tweeëntwintig vignetten met een adellijke jager als ik-verteller, die al jagend door de Russische provincies trekt en in gesprekken met lijfeigenen en landeigenaars de sociale tegenstellingen blootlegt.
In 1852 worden deze verhalen gebundeld als Jagersverhalen (Записки охотника/ Zapiski okhotnika). In deze schetsen worden lijfeigenen niet als anonieme arbeidskrachten getekend, maar als complexe, waardige mensen, vaak moreel sterker dan hun heren. De bundel veroorzaakt bij verschijning veel opschudding en draagt bij aan de groeiende kritiek op de lijfeigenschap. Men ziet er al snel een belangrijk literair getuigenis in dat ook gematigde en conservatieve lezers tot een herwaardering van de menselijkheid van de lijfeigenen brengt, zodat het werk later vaak in verband wordt gebracht met het hervormingsklimaat rond de afschaffing van de lijfeigenschap in 1861. Lev Tolstoj zal later betogen dat juist deze schetsen Toergenjevs meest blijvende bijdragen aan de Russische literatuur vormen.
In hetzelfde jaar schrijft Toergenjev een bewogen overlijdensbericht voor Nikolaj Gogol. De tekst wordt in Sint-Petersburg gecensureerd, maar in Moskou toch gepubliceerd; de betrokken censor verliest zijn functie en Toergenjev wordt verantwoordelijk gehouden. Op bevel van tsaar Nicolaas I belandt hij een maand in de gevangenis en wordt hij vervolgens ruim anderhalf jaar verbannen naar zijn landgoed.
Wanneer Jagersverhalen kort daarna verschijnt als boek en Toergenjev naar Sint-Petersburg terugkeert, geldt hij in één klap als een van de centrale figuren van de Russische literatuur.
1853 - 1856 (34 - 37 jaar) – In het begin van de jaren 1850 hangt er onder het bewind van tsaar Nicolaas I een verstikkend politiek klimaat boven Rusland. Schrijvers, kunstenaars en wetenschappers krijgen te maken met censuur, vervolging en arrestaties. Als gevolg vluchten duizenden leden van de Russische intelligentsia naar West-Europa. Onder hen bevinden zich Aleksandr Herzen, en vanaf 1854 ook Toergenjev, al heeft zijn vertrek minstens evenveel te maken met zijn noodlottige liefde voor Pauline Viardot als met het politieke klimaat.
De daaropvolgende jaren zijn literair bijzonder vruchtbaar. In 1854 verschijnt zijn kortverhaal Mumu (Муму), over een dove en spraakloze lijfeigene die door zijn meesteres wordt gedwongen het enige te vernietigen wat hem geluk brengt: zijn hond Mumu. Net als Jagersverhalen richt dit verhaal zich onverbloemd tegen de wreedheid van de lijfeigenschap.
In 1856 schrijft hij de novelle Faust (Фауст) – en we met Cosimo uitgeven in de vertaling van Yolando Bloemen en Marja Wiebes –, waarin hij, geïnspireerd door Goethe, het Faustmotief verplaatst naar een intiem verhaal over herinnering, verlangen en gemiste liefde. In briefvorm onderzoekt hij hoe een gedeelde lectuur van Faust uitmondt in een pijnlijke confrontatie met de grenzen van menselijk verlangen en morele verantwoordelijkheid.
Tussen 1856 en 1877 schrijft Toergenjev zijn zes belangrijkste romans, waarin hij de intellectuele en sociale stromingen van het Rusland van het midden van de negentiende eeuw ontleedt: de machteloosheid van de idealisten, de botsing tussen traditie en hervorming, de complexe liefdesverhoudingen van de adel en de existentiële impasse van de “overbodige mens”.
De eerste in deze reeks is de roman Roedin (Рудин), gepubliceerd in 1856, over een charismatische intellectueel van in de dertig, wiens verheven ideeën en idealisme er nooit in slagen zich te vertalen in daadkracht.
1859 - 1860 (40 - 41 jaar) – In de daaropvolgende jaren reist Toergenjev geregeld door West-Europa en werkt hij aan enkele van zijn meest gewaardeerde prozawerken.
In 1859 verschijnt de roman Het Adelsnest (Дворянское гнездо/ Dvorjanskoje gnezdo), een melancholisch verhaal vol nostalgie naar een onherroepelijk verleden en liefde voor het Russische platteland, waarin hij thema’s als echtelijke ontrouw, onbeantwoorde liefde en de morele en sociale aftakeling van de adel verkent.
Een jaar later, in 1860, publiceert hij Aan de voor avond (Накануне/ Nakanune), waarin de liefdesgeschiedenis tussen een Russische jongevrouw en een Bulgaarse revolutionair de opkomende revolutionaire geest en de spanning tussen persoonlijk geluk en historische noodzaak weerspiegelt.
In dezelfde periode schrijft hij het beroemde essay Hamlet en Don Quichotte (Гамлет и Дон-Кихот/ Gamlet i Don-Kikhot), oorspronkelijk voorgedragen tijdens een liefdadigheidslezing in Sint-Petersburg. Daarin stelt Toergenjev de sceptische, op zichzelf gerichte Hamlet-natuur tegenover het idealistische, opofferingsgezinde type van Don Quichotte en introduceert hij Cervantes’ held in de Russische literaire context.
1862 (43 jaar) – In 1861 voltooit Toergenjev zijn bekendste roman, Vaders en zonen (Отцы и дети/ Ottsy i deti). De roman draait om een nieuw mensentype dat hij in Rusland zag opkomen en dat hij aanduidt als “nihilist”, een term die dankzij dit boek midden de 19e eeuw brede ingang vindt. Het hoofdpersonage, vaak omschreven als een voorportret van de latere “nieuwe mens” in de Russische literatuur, verwerpt religie, kunst en de standenmaatschappij en stelt daar een strikt wetenschappelijke, empirische houding tegenover.
Bij verschijning roept de roman felle reacties op: Russische intellectuelen lezen het boek als een verdediging van de conservatieve “vaders” en een karikatuur van de radicale “zonen”, en verwijten Toergenjev dat hij de nieuwe generatie ondermijnt. Zelf benadrukt hij dat hij met “nihilist” in wezen “revolutionair” bedoelt en dat zijn kritiek zich in de eerste plaats tegen de adel als leidende klasse richt. In latere interpretaties wordt Vaders en zonen gezien als een vroege aankondiging van de komende revolutionaire omwentelingen.
De vijandige ontvangst in Rusland draagt ertoe bij dat Toergenjev zich opnieuw voor langere tijd in West-Europa vestigt.
Naast zijn herhaalde conflicten met zowel de autoriteiten als de radicale oppositie wordt Toergenjevs leven ook getekend door spanningen met literaire vrienden. Hij is bevriend met grote Russische schrijvers als Ivan Gontsjarov en Lev Tolstoj, maar krijgt met beiden hevige ruzie. Gontsjarov verwijt hem dat hij een ongepubliceerd manuscript heeft geplagieerd, terwijl Tolstoj hem wegens zijn verhouding met Pauline Viardot van moreel verval beschuldigt. De ruzie met Tolstoj, die tijdens een diner escaleert naar aanleiding van een discussie over hulp aan armen, loopt bijna uit op een duel en duurt zeventien jaar. Enkele jaren later komt hij ook in conflict met Fjodor Dostojevski, onder meer door een schuld die Dostojevski bij Toergenjev heeft.
1864 (45 jaar) – Wanneer Pauline Viardot zich in 1864 van het podium terugtrekt en zich met haar gezin in Baden-Baden vestigt, volgt Toergenjev haar en verhuist hij eveneens naar de Duitse kuurstad. Vanaf dat moment keert hij nog slechts enkele maanden per jaar terug naar Rusland: ‘s zomers om in afzondering in Spasskoje te schrijven, en ‘s winters om in Sint-Petersburg en Moskou de nieuwste literaire ontwikkelingen te volgen en de publicatie van zijn werk te begeleiden.
Genietend van jaren vol jacht en sociaal vertier werkt Toergenjev echter weinig, zodat Rook (Дым / Dym), gepubliceerd in 1867, de enige roman is die hij in de Duitse kuurstad voltooit.
In Baden-Baden krijgt Toergenjev bezoek van Dostojevski, die hem scherp verwijt dat hij als kosmopolitische emigrant het contact met Rusland en de Russische werkelijkheid heeft verloren.
1870 - 1875 (52 - 57 jaar) – Na de val van het regime van Napoleon III in 1870 en tijdens de Frans-Pruisische Oorlog van 1870-1871 verlaten de Viardots en Toergenjev Baden-Baden, eerst naar Londen en vervolgens naar Bougival, nabij Parijs, waar ze in 1874 gezamenlijk een huis kopen. Deze verhuizing bevestigt zijn Europese basis: hij keert nog maar zelden terug naar Rusland, zodat men vaak van een zelfgekozen ballingschap spreekt, eerder ingegeven door persoonlijke loyaliteit aan de Viardots dan door direct politieke vervolging.
Een belangrijk werk uit deze periode is de novelle Lentebeken (Вешние воды / Veshniye vody), gepubliceerd in 1872, waarin het hoofdpersonage terugblikt op zijn jeugd, toen hij als jonge landeigenaar tijdens een reis door Duitsland en Italië een verloving opgeeft voor een kortstondige relatie. Geschreven tijdens zijn Europese ballingschap onderzoekt de novelle thema’s als spijt, verloren mogelijkheden en de onomkeerbaarheid van gemaakte keuzes, die kenmerkend zijn voor Toergenjevs late stijl.
Inmiddels bekend in heel Europa, wordt Toergenjev een vaste en centrale figuur in Parijse literaire salons en raakt hij bevriend met schrijvers als Gustave Flaubert, George Sand en Émile Zola, onder anderen. In 1874-1875 reist de jonge Henry James speciaal naar Parijs om hem persoonlijk te ontmoeten.
1877 (58 jaar) – Toergenjevs laatste en langste roman, Nieuwe Gronden (Новь / Nov’), gepubliceerd in 1877, probeert de problemen van Rusland van zijn tijd aan te kaarten. In het boek toont hij de toewijding en zelfopoffering van jonge populisten die in de “maagdelijke bodem” van de Russische boerenstand de kiemen van een revolutie hopen te zaaien. Het verhaal volgt een intellectueel die heen en weer wordt geslingerd tussen revolutionair vuur en idealen die wankelen door persoonlijke teleurstelling en de zelfgenoegzaamheid van de adel. Zo geeft Toergenjev de naïviteit van de populistische beweging weer en laat hij zien hoe moeilijk het is om geïmporteerde revolutionaire ideeën te verzoenen met de werkelijkheid van het agrarische Rusland.
In Rusland wordt het boek koel onthaald: conservatieve critici vinden dat Toergenjev zijn vaderland in een te somber of zelfs kwaad licht plaatst, terwijl radicalen de revolutionairen niet levensecht en weinig heldhaftig vinden. Buiten Rusland daarentegen wordt de roman met meer enthousiasme gelezen, als een genuanceerde kritische analyse van de naïviteit en onwerkelijkheid van de populistische beweging.
1878 (59 jaar) – In 1878 wordt Toergenjev in Parijs verkozen tot vicevoorzitter van het internationale literaire congres, dat op dat moment onder voorzitterschap staat van Victor Hugo.
1879 (60 jaar) – In 1879 ontvangt Toergenjev een eredoctoraat Rechten van de Universiteit van Oxford, als erkenning voor zijn bijdrage aan de emancipatie van de Russische lijfeigenen. Datzelfde jaar overlijdt zijn oudere broer Nikolaj.
1881 (62 jaar) – Toergenjevs laatste verblijf in Rusland vindt plaats in de zomer van 1881, op het landgoed Spasskoje, waar zijn oude vrienden, de dichter Jakov Polonski en Lev Tolstoj hem komen opzoeken.
1882 (63 jaar) – In het voorjaar gaat Toergenjevs gezondheid snel achteruit: hij krijgt hevige, aanhoudende pijnen in de onderrug en benen, die artsen aanvankelijk toeschrijven aan zenuwpijnen, deels omdat hij al langer aan reumatische klachten lijdt. Ondanks de pijn reist hij terug naar het huis in Bougival, waar hij maandenlang grotendeels bedgebonden blijft en tevergeefs verschillende behandelingen probeert, van massage en elektrische therapie tot morfine-injecties.
In deze periode voltooit hij zijn laatste prozaverhaal, de novelle Na de dood van Klara Militj (После смерти/ Posle smerti). Het verhaal is geïnspireerd door het tragische lot van de actrice Jevlalija Kadmina en gaat over een man die na de dood van een actrice door hallucinatoire obsessie door haar wordt achtervolgd.
Daarnaast dicteert hij korte schetsen aan Pauline Viardot, die hem in deze laatste levensfase onafgebroken bijstaat. Deze schetsen, geschreven tussen 1877 en 1881, worden gebundeld in Gedichten in proza (Стихотворения в прозе/ Stichotvorenija v proze), drieëntachtig korte, lyrische prozagedichten en contemplatieve miniaturen over vergankelijkheid, ouderdom, de natuur en de menselijke dwaasheid. De bundel geldt als zijn laatste literaire werk en wordt vaak gezien als een vroeg voorbeeld van flash fiction: uiterst geconcentreerde, autobiografische en melancholische vignetten waarin zijn groeiende pessimisme over Rusland en het menselijke lot doorklinkt.
1883 (64 jaar) – In een poging om de klachten te verlichten ondergaat hij in het voorjaar van 1883 nog meerdere operaties om de druk op het ruggenmerg te verminderen, maar de ingrepen kunnen het ziekteproces niet keren. In januari 1883 wordt er bij Toergenjev een agressieve tumor in de onderbuik weggehaald, maar de kanker heeft zich dan al naar het bovenste deel van zijn rug uitgezaaid, waardoor zijn laatste maanden een periode van ondraaglijke pijn zijn.
Op 3 september 1883 overlijdt hij op 64-jarige leeftijd in zijn huis in Bougival, omringd door familie en vrienden, aan een ruggenmergabces als complicatie van de uitgezaaide tumor, na een lang ziekbed met verlammings- en verwardheidsverschijnselen. Naar zeggen, richtte hij zich op zijn sterfbed nog eenmaal tot Tolstoj met het verzoek: “Mijn vriend, keer terug naar de literatuur!”
Na zijn overlijden wordt zijn lichaam vanuit Parijs, onder grote publieke belangstelling, naar Rusland overgebracht. In Sint-Petersburg wordt hij begraven op de Volkovo-begraafplaats, naast het graf van zijn mentor Vissarion Belinski. De rouwstoet, de processies en lijkredes trekken tienduizenden rouwenden en weerspiegelen een brede nationale rouw en erkenning van Toergenjevs literaire status als een van de onmisbare stemmen van de Russische literatuur.